Pojęcie kultury w socjologii odnosi się do ogólnego ujęcia wartości i norm oraz wzorów zachowań obowiązujących w jakimś społeczeństwie. Są one punktem odniesienia dla ocen zachowań.
Pojęcie kultury w sensie antropologicznym sugeruje całościowe ujmowanie aspektów symbolicznych czy również zachowaniowych i materialnych odnoszących się do społeczeństwa, a nawet wielu społeczeństw. Zakłada się tutaj pewną trwałość struktury elementów, z których składa się kultura. Dla socjologa kultura może składać się z pewnych wyodrębnionych subkultur, których elementy składowe w jakiś sposób korespondują z dominującą kulturą.
Kultura symboliczna może być użyta jako instrument kontestacji społeczeństwa i ustalonego porządku. Taka kultura symboliczna może być wg A. Kłoskowskiej użyta instrumentalnie wobec stosunków społecznych. Zatem struktura społeczna i kultura symboliczna jest tutaj traktowana osobno i rozdzielnie. Struktura społeczna zwykle oddziałuje na kulturę symboliczną lub kultura symboliczna oddziałuje i poprzez kontestację zmienia / modyfikuje strukturę społeczną.
Istnieją tutaj dwa mniej lub bardziej ukryte założenia:
1. Istnieje jakaś ogólna, posiadająca zwartą strukturę dominująca kultura, która narzuca wzory zachowań wartości i normy.
2. Odstępstwa od tej kultury świadczą i wskazują na istnienie tzw. subkultur, często jest to założenie wartościujące, bowiem ogólna kultura jest czymś trwałym i godnym kultywowania, a subkultury istnieją na jej obrzeżach i nie są znaczącymi elementami dominujące kultury. Choć w podejściach radykalnych, np. marksistowskich często kultury marginalne dla kultury dominującej są ważniejsze z punktu widzenia postępu społecznego i zmiany społecznej.
Kultura , wg Prusa, jest permanentnie wytwarzana . Jest to wielowymiarowy zbiór ludzkich procesów, praktyk i produktów, których powiązania są problematyczne. Kultura jest czymś więcej niż zjawiskiem językowym. Obejmuje ludzkie zasoby wiedzy (językowo wypracowane, przekazywane i ustanowione), ale kultura jest najbardziej efektywnie realizowana w działaniach ludzi, np. w angażowaniu się ludzi w znaczące działania. Można powiedzieć, że to działania konstytuują kulturę, nie język.
Trzy obiegi kultury
Perspektywa badawcza wyznaczana przez potoczne pojęcie „obiegu” kultury jest przede wszystkim perspektywą nauk o komunikowaniu. W ujęciu takim podkreślana
jest cyrkulacja treści kulturowych pomiędzy różnymi grupami odbiorców. Istotne jest też, że w każdym z niżej wyróżnionych obiegów treści cyrkulują od szczególnego typu nadawców do szczególnego typu odbiorców i specyficznymi kanałami komunikacyjnymi. Te elementy składają się na sytuacje komunikowania, w których powinny być jeszcze uwzględniane, np., zróżnicowane w poszczególnych obiegach kultury, konteksty nadawania, przekazu i odbioru, kompetencje kulturowe nadawców i odbiorców czy też, specyficzne dla każdego z tych obiegów, typy komunikatów.
Widziany z opisanej wyżej perspektywy nauk o komunikowaniu trzeci obieg kultury można przeciwstawić zarówno tzw. kulturze oficjalnej (nazywanej czasami także „wąsko rozumianą kulturą symboliczną”, ale i kulturą masową - popularną), jak i kulturze drugiego obiegu, które to pojęcie zaczyna obecnie mieć sens wyłącznie historyczny, a miało głównie polityczny: „Obieg opozycyjny (drugi) był tworzony przez środowiska solidarnościowe i inne nie uznające cenzury oraz przepisów koncesjonujących wytwarzanie informacji”.Trzeci obieg powstał przez zanegowanie pierwszego - oficjalnego obiegu kultury, a także „odnosił się do problemów ‘obcych’ i lekceważonych przez dorosłe społeczeństwo.
Im bardziej oficjalna kultura utożsamiała się z kultura masową (popularną), tym bardziej - trzeci obieg starał się od niej odróżniać, chociaż nie zawsze się to udawało. Podsumowując, trzeci obieg - kulturę młodzieżową można określić jako względnie autonomiczny podsystem kultury istniejący jako także względnie 112 autonomiczne sieci nadawców i odbiorców, funkcjonujących w specyficznych, najczęściej zmarginalizowanych w stosunku do kultury dominującej, kontekstach.
Kultura młodzieżowa a koncepcja trzech układów kultury Antoniny Kłoskowskiej.
Pierwotny układ kultury Antonina Kłoskowska wyróżnia ze względu na:
rodzaj ramy społecznej, charakter styczności społecznych i podwójne rozumienie pierwotności kontaktu w tym układzie. Kontakty międzyludzkie są tu pierwotne zarówno w sensie chronologicznym, jak i w tym sensie, iż są najbardziej elementarne. „W pierwotnych grupach naturalnych, zwłaszcza w rodzinie i grupach rówieśniczych dzieci oraz młodzieży, dokonuje się elementarna inicjacja kulturalna, która wyprzedza instytucjonalne wprowadzenie w kulturę, a towarzysząc wczesnemu działaniu elektronicznych mediów określa także zwykle zasady wyboru i oceny ich treści.
Drugi układ kultury charakteryzuje Kłoskowska jako oparty także na stycznościach bezpośrednich lecz realizowanych w kontaktach formalnych. Mamy tu do czynienia z interakcją zinstytucjonalizowaną. Nadawcy i odbiorcy występują w sformalizowanych, społecznie określonych rolach; przy czym, role te odnoszą się do ich funkcji w procesie komunikowania. Nadawca jest tu profesjonalistą. Ten układ kultury utożsamiany jest z reguły z, omawianą wyżej, kulturą oficjalną, dominującą, (a przynajmniej z istotną jej częścią - kulturą „wysoką” bazującą na wyróżnieniu „artysty” i „publiczności”).
Najbardziej charakterystyczne dla współczesnej kultury młodzieżowej jest to, że odmiennie niż w drugim układzie kultury (kulturze oficjalnej), odbiorca jest tu zarazem twórcą i nadawcą. Taka jest przynajmniej ideologia bo w praktyce wydzielają się jednak nadawcy w sensie ścisłym i fani lub sympatycy. W każdym razie rola odbiorcy jest tutaj przechodnia; może on być - i często bywa - twórcą i/lub współtwórcą zdarzeń kulturowych. To zbliża go do charakterystyki odbiorcy z pierwotnego układu kultury.
Trzeci układ kultury wyróżnia, według Kłoskowskiej, pośredni kontakt między nadawcą i odbiorcą związany z pośrednimi środkami komunikowania -masowymi, przede wszystkim elektronicznymi, mediami. Media te wymagają znacznej formalizacji ról nadawców. Nadawcy stają się kategorią złożoną z twórców i pośredników (wydawców gazet, producentów filmowych i telewizyjnych i tym podobnych). Odbiorcy w trzecim układzie kultury, są bardziej swobodni niż w pozostałych układach. Korzystając z elektronicznych mediów, np., nie są bowiem krępowani relacją face to face, jeśli chodzi o swobodę w inicjowaniu i zaprzestaniu odbioru.
Wydaje się, że kultura młodzieżowa w stosunku do trzeciego układu kultury ujawnia również pewne cechy. Zapośredniczenie kontaktu sprzyja tutaj szczególnej, często zresztą sytuacyjnej, konsolidacji wspólnoty, a nie jej rozproszeniu i zindywidualizowaniu. Rozproszenie grup powoduje , że kontakt jest podtrzymywany głównie przez pocztę, e-mail i cały czas podróże, a to wymaga większego wysiłku niż tylko pstryknięcie pilotem telewizora. Zarazem jednak model kontaktowania się nie likwiduje poczucia swobody w inicjowaniu i zaprzestaniu odbioru.
Wydaje się, że zjawisko kulturowe, nazwane tutaj kulturą młodzieżową tworzy nową jakościowo całość, nie dającą się bez reszty wpisać w koncepcję trzech układów kultury. Zarówno w stosunku do nich, jak i w stosunku do tworzonego przez nie całościowego systemu kultury jest swego rodzaju hybrydą. Kultura młodzieżowa, ze względu na swoje znaczenie, rozmiary oraz zasięg, tworzy osobny model funkcjonowania kultury.
